Kolej
Powrót
Urządzenia sterowania ruchem kolejowym
Urządzenia elektryczne przekaźnikowe:
Nastawnica przekaźnikowa składa się z dwóch głównych pomieszczeń: nastawnicowni i przekaźnikowni
a) Nastawnicownia to pomieszczenie, w którym znajduje się pulpit nastawczy i plan świetlny układu torów
podległych pod nastawnię. Istnieją trzy typy nastawnicowni:
typ 1 - w których plan świetlny jest zintegrowany z pulpitem nastawczym - elementy sterownicze pulpitu rozmieszczone są
w odpowiednich miejscach planu świetlnego,
typ 2 - w których pulpit nastawczy znajduje się w bezpośredniej styczności z planem świetlnym - występuje pełne rozdzielenie płaszczyzny
wykonawczej (manipulatorów) od informacyjnej (plan świetlny)
typ 3 - w których pulpit nastawczy jest oddalony od planu świetlnego czyli również występuje pełne rozdzielenie płaszczyzn wykonawczej od informacyjnej, a dodatkowo
częśc wykonawcza (pulpit nastawczy) może być przenośna - połączona elastycznie, kablowo z aparaturą stacjonarną.
Pulpity nastawcze wyposażone są w elementy służące do sterowania urządzeniami nastawnicy przekaźnikowej.
W największej ilości na pulpicie występują przyciski. Ich uzupełnieniem mogą być przełączniki dźwigienkowe, pokrętła,
klucze itp.
Przyciski na pulpitach mogą być dwupołożeniowe lub trzypołożeniowe w wersji stabilnej lub niestabilnej, zatrzaskowej
albo też plombowanej.
Rodzaj przycisków i ich rozmieszczenia jest zależny od zastosowanego w nastawni systemu urządzenia przekaźnikowego:
- system E z samoczynnym i indywidualnym nastawianiem przebiegu,
- system PB tylko z samoczynnym nastawianiem przebiegu,
- system zblokowany JZH111 tylko z samoczynnym nastawianiem przebiegów.
Plan świetlny to schematyczny plan torów na którym naniesione są punkty świetlne informujące o stanie
urządzeń torowych, sygnalizatorów, zajętości torów itp.
Plany takie mogą być wykonywane w wersjach: ciemnej, jasnej lub półciemnej.
- plan świetlny jasny to taki, na którym świecą się stale wszystkie światła wizualizujące stan poszczególnych urządzeń,
- plan świetlny półciemny to taki, na którym świeci się tylko część lampek sygnalizujących o stanie urządzeń.
- plan świetlny ciemny to taki, na którym światełka zapalają się po nastawieniu przebiegu lub w przypadku wystąpienia
zagrożenia w ruchu pociągów (rozprucie zwrotnicy, przepalenie żarówki światła czerwonego na semaforze itp.)
Na planach świetlnych zastosowano rozróżnianie sytuacji dla obsługi za pośrednictwem kolorów podświetlenia
oraz światła ciągłego lub migającego.
W systemie zblokowanym JZH111 stosuje się plany ciemne, a w systemach E i PB plany półciemne.
Zasadą planów półciemnych (w urządzeniach E i PB) jest stałe podawanie informacji o stanie zasadniczym
(lub przełożonym) urządzeń srk.
Tak więc na planie tym przy pomocy szczelin świetlnych w kolorze żółtym podawana jest informacja o
aktualnym położeniu zwrotnic i wykolejnic, a przy pomocy punktów świetlnych podawana jest informacja
o aktualnym sygnale na sygnalizatorach.
Jeśli tor jest zajęty przez tabor, szczeliny torowe są podświetlone na czerwono.
Zatwierdzenie przebiegu (równoznaczne z jego zamknięciem i podaniem sygnału zezwalającego na semaforze)
jest sygnalizowane białym podświetleniem szczelin położenia zwrotnic oraz szczelin torowych toru, na który
został przygotowany przebieg, z równoczesną kontrolą wyświetlenia sygnału zezwalającego na semaforze
przy pomocy punktu świetlnego w kolorze zielonym (dla przebiegu pociągowego) lub w kolorze białym
(dla przebiegu manewrowego).
Należy tu dodać, że semafory na planie świetlnym mają tylko powtarzacz sygnału „stój” w kolorze czerwonym
i sygnału zezwalającego w kolorze zielonym (bez względu na faktyczny obraz sygnałowy), oraz powtarzacz
sygnału manewrowego w kolorze białym ciągłym i sygnału zastępczego w kolorze białym migającym (jeśli takie występują).
Jeżeli powtarzacz jest ciemny to w systemie zblokowanym JZH111
oznacza to że semafor wskazuje sygnał zabraniający jazdy.
Powyższe dane to tylko ogólne przykłady o wizualizacji stanu urządzeń, sygnalizacji i sterowaniu ruchem kolejowym.
Na PKP najczęściej występującym typem pulpitów są
pulpity nastawcze przyciskowe zintegrowane z planem świetlnym (typ 1) i takiego właśnie rozwiązania będzie
dotyczył niniejszy opis.
Stanowisko sterownicze są stosowane do obsługi z pozycji stojącej jak i siedzącej.
Płaszczyzna operacyjno wskaźnikowa pulpitu ustawiona jest podkątem 15 - 30 stopni i wykonana z małych
elementów (zwanych kostkami).
Kostka pulpitowa jest sześcianem 40 x 40 x 40 mm. Na stronie licowej kostki, wykonanej z płytki w kolorze
seledynowym, umieszcza się podświetlane szczeliny torowe i zwrotnicowe, powtarzacze semaforów, tarcz,
sygnalizatorów powtarzających, wykolejnic oraz przyciski obsługowe. Opisy elementów sa grawerowane.
Od spodu kostki znajduje się 9 otworów, które są wykorzystywane do wprowadzenia przycisku
do kostki lub do wprowadzenia baniek żarówek do podświetlania szczelin i punktów świetlnych –
w zależności od potrzeby dla danej kostki.
Wnętrze kostki natomiast wypełniają kolorowe filtry.
Schematy przykładowych kostek pulpitowych
Pulpit kostkowy - nastawnia manewrowa (rozrządowa)
Fragment pulpitu kostkowego - nastawnia dysp. KG
b) Przekaźnikownia to pomieszczenie w którym znajdują się elementy układów zależnościowych, sterowania
i kontroli, których zasadniczymi podzespołami są jak nazwa wskazuje przekaźniki. W pomieszczeniu tym znajdują się
również, transformatory, oporniki, prostowniki i inne podzespoły układów elektrycznych, które wraz z przekaźnikami
odpowiedzialne są za sterowanie zwrotnicami i sygnalizacją zgodnie z ustawieniami
realizowanymi przez dyżurnego ruchu na pulpicie nastawczym nastawni oraz wizualizacji na planie świetlnym
aktualnej sytuacji na torach.
Mówiąc dokładniej dyżurny ruchu wydając polecenie na pulpicie wzbudza działanie odpowiednich przekaźników
które z kolei uruchamiają odpowiednio urządzenia sterowania zwrotnicami i sygnalizacją zapewniając tym samym
bezpieczny przejazd pociągów.
Drzwi do przekaźnikowi - zaplombowane
Praca dyżurnego ruchu:
Niniejszy opis powstał na bazie nastawni dysponującej KG - Kraków Główny.
Nastawnia dysponująca KG
Widok na perony dworca z nastawni KG
Za sterowanie ruchem odpowiedzialni są dyżurni ruchu, którzy ustalają odpowiedni przebieg jazdy
pociągu zgodnie z ustaleniami zapisanymi w rozkładzie jazdy.
W nastawni dysponującej KG za obsługę pulpitu kostkowego odpowiada dyżurny ruchu dysponujący, a
obok pulpitu znajduje się stanowisko dyżurnego
ruchu pomocniczego, który prowadzi dokumentację ruchową posterunku ruchu (dzienniki ruchu), obsługuje urządzenia
łączności z sąsiednimi posterunkami ruchu prowadząc tzw. zapowiadanie pociągów pomiędzy sąsiednimi posterunkami ruchu,
a własnym posterunkiem, powiadamia dróżników przejazdowych o wyprawieniu pociągów oraz obsługuje urządzenia
łączności radiowej z maszynistami oraz pozostałe urządzenia łączności z innymi posterunkami własnej stacji
(łączność z dyż. ruchu peronowym manewrowymi, z posterunkami technicznymi itp).
Pulpit nastawczy (opis na powiększeniu)
Stanowisko dyżurnego ruchu pomocniczego
Strona z Dziennika ruchu posterunku zapow. R146
Informacja o wyprawianym do stacji pociągu z sąsiedniego posterunku ruchu
jest sygnalizowana odpowiednio wcześniej poprzez urządzenia blokady liniowej i łączność telefoniczną
zgodnie z zasadami prowadzenia ruchu pociągów (Instrukcja Ir-1).
Na szlaku dochodzącym do stacji Kraków Główny od strony Przemyśla zastosowana
jest samoczynna blokada linowa (SBL).
Manipulatory i 3 powtarzacze zajętości odcinków SBL (opis na pow.)
Na szlakach z kierunku Katowic i Warszawy zastosowana jest półsamoczynna blokada liniowa (PBL).
Manipulatory i wskaźniki PBL (opis na pow.)
Informacje i opis prowadzenia ruchu pociągów znajduje się
tutaj...
Na pulpicie nastawczym przy każdym rozjeździe zainstalowany jest przełącznik, którego użycie powoduje przestawienie
zwrotnicy w wybraną pozycję. Każda zwrotnica posiada swoją pozycję wyjściową (zasadniczą), czyli tą po której kierunku
najczęściej odbywa się ruch pociągów lub wymagają tego warunki bezpieczeństwa (np. zwrotnica ochronna). Odpowiednie
wciśnięcie lub podciągnięcie manipulatora (przycisku trzypołożeniowego) przez okres nie krótszy
niż 2 sekundy powoduje przestawienie zwrotnicy z kierunku zasadniczego na wybrany lub pozostawienie zwrotnicy
na kierunku zasadniczym.
W celu przełożenia zwrotnicy lub wykolejnicy dyżurny ruchu przyciska (do położenia zasadniczego)
lub wyciąga (do położenia przełożonego) odpowiedni trzypołożeniowy przycisk zwrotnicy lub wykolejnicy.
Zmiana stanu położenia urządzenia zostanie pokazana przy pomocy podświetlonych na żółto szczelin.
Po ustawieniu do odpowiedniego położenia wszystkich zwrotnic i wykolejnic dla danego przebiegu, dyżurny ruchu
naciska przycisk odpowiedniego semafora (lub tarczy), po czym następuje utwierdzenie przebiegu,
sygnalizowane białym podświetleniem szczelin położenia zwrotnic oraz szczelin torowych toru,
na który przygotowano przebieg, a następnie wyświetlenie sygnału zezwalającego na semaforze (lub na tarczy),
sygnalizowane odpowiednim punktem świetlnym (zielonym dla semaforów, białym dla tarcz).
Rozwiązanie drogi przebiegu następuje automatycznie po przejechaniu taboru przez utwierdzoną drogę przebiegu.
Dyżurny ruchu dysponujący ustala przebieg na pulpicie
Po utwierdzeniu przebiegu w każdej chwili jest możliwa zmiana sygnału zezwalającego na sygnał „stój” poprzez
wyciągnięcie odpowiedniego przycisku sygnalizatora, natomiast utwierdzenie przebiegu nadal pozostaje,
uniemożliwiając przekładanie zwrotnic w tym przebiegu utwierdzonych.
Aby taki przebieg rozwiązać ręcznie, dyżurny ruchu musi użyć odpowiedniego przycisku zwalniającego,
który jest plombowany, użycie takiego przycisku jest rejestrowane przez licznik,
a zerwanie plomby (wraz ze wskazaniem stanu licznika) musi być odnotowane w książce
kontroli urządzeń srk E1758 ze wskazaniem przyczyny zerwania plomby.
Ponadto użycie przycisku sygnału zastępczego Sz (który też jest plombowany, lub wyposażony w licznik użycia)
wymaga odpowiedniej adnotacji o przyczynie użycia wraz ze wskazaniem aktualnego stanu licznika.
W miarę wjazdu pociągu na tory stacyjne, na planie świetlnym, świecące się dotychczas na biało tory zmieniają
kolor na czerwony.
Widać przez to dokładnie miejsce w którym pociąg się znajduje na stacji i jaka jest zajętość odpowiednich torów.
Tory na których nie ma żadnych pojazdów są wygaszone.
Gdy pociąg ma być wyprawiony na szlak, dyżurny ruchu informuje sąsiedni posterunek ruchu o tym fakcie, a następnie
zleca ustawienie przebiegu jazdy pociągu.
Fragment pulpitu (opis na powiększeniu)
W przypadku nastawni manewrowych na górkach rozrządowych, każda zwrotnica posiada dwa przyciski dwustawne.
Związane to jest z koniecznością bardzo sprawnej obsługi rozjazdów podczas kierowania odprzęgów
staczających się z górki rozrządowej na odpowiednie tory.
Przełożenie zwrotnicy w takim przypadku odbywa się przez naciśnięcie przycisku odpowiadającemu danemu położeniu.
Dwustawne przyciski sterowania zwrotnicą (opis na pow.)
Informacje o działaniu górek rozrządowych znajduje się
tutaj...